ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΩΝ ΑΥΤΑΡΧΙΚΩΝ ΚΑΘΕΣΤΩΤΩΝ, ΕΝΑ NEW DEAL ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ



του Γιώργου Βεργόπουλου

Η χθεσινή ολοκληρωτική επικράτηση Ερντογάν αποτελεί μια εξέλιξη που η σημασία της και οι νοηματοδοτήσεις που προκαλεί υπερβαίνουν κατά πολύ την εσωτερική πολιτική ζωή της Τουρκίας. Έρχεται να δικαιώσει (τουλάχιστον καταρχήν)  τους απαισιόδοξους αναλυτές και θεωρητικούς που μιλούν για την βαθιά κρίση του δημοκρατικού – πολιτικά φιλελεύθερου υποδείγματος και την ανάδειξη των αυταρχικών και εθνικιστικών κυβερνήσεων – καθεστώτων σε ισχυρή συνιστώσα του παγκόσμιου συσχετισμού δυνάμεων.

Η σύγχρονη διεθνής ενδυνάμωση του εθνικιστικού αυταρχισμού μπορούμε να θεωρήσουμε ότι ξεκινά από την εκλογή Πούτιν στην ηγεσία της Ρωσικής Ομοσπονδίας. Παραλαμβάνοντας μια χώρα ταπεινωμένη από τις γελοιότητες και την ωμή διαφθορά της εποχής Γιέλτσιν αλλά και από τους αρνητικούς όρους με τους οποίους πραγματοποιήθηκε η διάλυση της ΕΣΣΔ για το Ρωσικό έθνος, ο Πούτιν στήριξε τον αυταρχικό χαρακτήρα της διακυβέρνησης του στο μαζικό Ρωσικό λαϊκό αίτημα για ανασυγκρότηση. Ο αυταρχισμός του Πούτιν όμως  δεν υπερέβη ποτέ τα τυπικά όρια της κοινοβουλευτικής ή προεδρικής δημοκρατίας.

Το στοιχείο αυτό είναι κοινό για τις περισσότερες σύγχρονες νεο-αυταρχικές διακυβερνήσεις. Εκλογές διεξάγονται, η δικαιοσύνη είναι τυπικά ανεξάρτητη, ακόμη και αντιπολιτευόμενες εφημερίδες κυκλοφορούν. Η αυταρχοποίηση εκδηλώνεται ως συνεχής περιορισμός της ελευθερίας δράσης της αντιπολίτευσης, ως έλεγχος των δικαστικών παρά την τυπική ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, ως μεμονωμένες αλλά κρίσιμες συλλήψεις και καταδίκες στελεχών της αντιπολίτευσης, ως έλεγχος των μεγάλων ΜΜΕ και των μεγάλων επιχειρηματικών ομίλων.

Μετά τον Πούτιν ήρθε ο Ερντογάν και η σταδιακή μετάβαση του από την “ισλαμοδημοκρατία” που πολλοί θεωρούσαν ότι θα αποτελούσε υπόδειγμα για τον μουσουλμανικό κόσμο στο πάντρεμα εθνικισμού, ισλαμισμού και πολιτικής αυταρχοποίησης. Αναμφίβολα το αποτυχημένο πραξικόπημα αποτέλεσε σημείο καμπής για την πορεία αυταρχοποίησης της διακυβέρνησης Ερντογάν, ωστόσο σε τελική ανάλυση είναι άγνωστο αν η κότα έκανε το αυγό ή αντίστροφα. Δηλαδή αν η διακυβέρνηση Ερντογάν ολίσθαινε προς την αυταρχοποίηση με ρυθμούς που “προβοκάρισαν” το πραξικόπημα ή το πραξικόπημα επιτάχυνε πράγματι την αυταρχοποίηση.

Με σαφείς επιρροές από το Ερντογανικό υπόδειγμα κινείται η κυβέρνηση του Πακιστάν, τόσο στην εσωτερική αυταρχοποίηση όσο και στην ανεπίσημη υποστήριξη ακραίων ισλαμιστικών οργανώσεων στον γεωπολιτικό της περίγυρο.

Ακόμη πιο ανατολικά, ο Κινεζικός γίγαντας είναι σαφές ότι επιστρέφει σε αυταρχικότερες πολιτικές πρακτικές. Ανεξάρτητα από το Μαρξιστικό λεξιλόγιο που ανασύρει ο Πρόεδρος Ζι, η ουσία της κινεζικής πολιτικής μετά το 2012 είναι η καλλιέργεια του εθνικισμού στη νεολαία, η περισσότερο πιεστική προσπάθεια επέκτασης της γεωπολιτικής σφαίρας επιρροής της Κίνας, η αλλαγή προσανατολισμού του δόγματος του Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού από αυστηρά αμυντικό σε περισσότερο “ευέλικτο” και βέβαια η αυστηρότερη στάση προς τους διαφωνούντες. Μεγάλο εφόδιο για το Κινεζικό καθεστώς η αποτελεσματικότητα που έχει επιδείξει στην οικονομία, Κινεζική αποτελεσματικότητα την οποία ο Πρόεδρος Ζι ευθέως συγκρίνει με την μειωμένη της Δύσης.

Στη Δύση ο εθνικισμός και η ακροδεξιά (που ταυτίζεται με τον κρατικό αυταρχισμό στο δυτικό κοινοβουλευτικό υπόδειγμα) διήνυσαν μια αργή αλλά ανησυχητική ανοδική πορεία επί 20 τουλάχιστον χρόνια, χωρίς όμως πουθενά να κατορθώσουν να σπάσουν το φράγμα που ύψωνε μπροστά τους η συσπείρωση του “δημοκρατικού τόξου”.

Και μετά ήρθε ο Τραμπ.

Σίγουρα οι ΗΠΑ σήμερα δεν είναι ούτε Ρωσία ούτε Τουρκία. Είναι μια δημοκρατία στην οποία η αντιπολίτευση μπορεί όχι μόνον να ζητά ελεύθερα την καθαίρεση του Προέδρου αλλά και να ακτιβίζει δυναμικά από άκρη σε άκρη της χώρας. Όμως...
Σταδιακά ο Τραμπ διορίζει φανατικούς ακροδεξιούς δικαστικούς σε όλα τα επίπεδα της δικαστικής εξουσίας.

Το ύφος και το λεξιλόγιο του ίδιου του Προέδρου των ΗΠΑ δίνουν συνεχώς κάλυψη σε ρατσιστικές και ακροδεξιές απόψεις. Ακόμη περισσότερο, ο Τραμπ αμφισβητεί ευθέως τα πραγματικά θεμέλια της αμερικανικής δημοκρατίας, δηλαδή την ανεξαρτησία της δημοσιογραφίας και των κρατικών υπηρεσιών ασφάλειας.

Και παρά την αρχική αισιοδοξία των Δημοκρατικών και ιδιαίτερα της αριστερής πτέρυγας τους για μια συντριβή των Ρεπουμπλικανών στις ενδιάμεσες εκλογές για το Κογκρέσσο φέτος τον Νοέμβρη (που μπορεί να οδηγούσε και σε ψηφοφορία για καθάιρεση του Τραμπ όπως ήλπιζαν), οι τελευταίες ενδείξεις είναι ότι ο Τραμπ αντέχει και εαν ηττηθεί, δεν θα είναι μια συντριπτική ήττα που να τον απονομιμοποιήσει πολιτικά. Άρα η μεγάλη μάχη μετατίθεται για το 2020.

Υπό τις ιδεολογικές φτερούγες του Τραμπ και της alt-right κινούνται πλέον οι κυβερνήσεις στην ανατολική ΕΕ (Πολωνία, Ουγγαρία, Σλοβακία, Τσεχία) ακόμη και αν τυπικά τα κυβερνώντα κόμματα ανήκουν στην επίσημη Ευρωπαϊκή Δεξιά. Ενώ και το Brexit στηρίχτηκε κατά μεγάλο μέρος σε παρόμοιες λογικές.

Κοινά χαρακτηριστικά της νέας αυταρχικής δεξιάς στη Δύση είναι η αντιπαλότητα στην υπερεθνικές ολοκληρώσεις και η επιστροφή στις εθνικές – εθνικιστικές παριχαρακώσεις, ο ακροδεξιός λαϊκισμός με την έννοια της απεύθυνσης στον φτωχό συντηρητικό κόσμο που θίγεται από τις “πολυεθνικές ελίτ” (ανεξάρτητα του ότι ο φορολογικός Νόμος Τραμπ ήταν ένα τεράστιο δώρο σ' αυτές τις πολυεθνικές), η φοβία έως ρατσισμός προς τους μετανάστες (ασιάτες και αφρικανούς στην ΕΕ, λατινοαμερικάνους στις ΗΠΑ), ο συντηρητισμός σε θέματα δικαιωμάτων και ελευθεριών.

Ποιές είναι οι αιτίες για αυτή την “κόπωση” της πολιτικά φιλελεύθερης δημοκρατίας; Στο ευρύτερο ρεύμα της οποίας προφανώς ανήκει και η σύγχρονη αριστερά, με τις καταγωγές της από την Γαλλική Επανάσταση, την Ενιαία Διεθνή, το αίτημα του  σοσιαλισμού με δημοκρατία;

Η ασυδοσία των οικονομικών ελίτ και το φαινόμενο που αποκαλείται διαπλοκή οικονομικής και πολιτικής εξουσίας είναι αναμφίβολα η πρώτη αιτία απογοήτευσης των πολιτών, που γενικεύτηκε με την απόλυτη σχεδόν κυριαρχία των “αγορών” μετά την παγκοσμιοποίηση του εμπορίου.

Η μεταβίβαση όλο και περισσότερων εξουσιών σε αδιαφανή  ή και μη εκλεγμένα κέντρα εξουσίας (στο εσωτερικό των ΗΠΑ και της ΕΕ, στο πλαίσιο δράσης των παγκοσμιοποιημένων αγορών, στη λειτουργία του διεθνούς συστήματος ασφάλειας) ενέτεινε την αίσθηση ότι η ουσία της δημοκρατίας βρισκόταν εδώ και πολλά χρόνια υπό επίθεση.
Η κρίση του 2008 και η αναιμική ανάπτυξη μετά από αυτήν αύξησαν την ανασφάλεια και δημιούργησαν ακροατήριο στις αντιμεταναστευτικές απόψεις (που δεν αφορούν μόνον τους μη Ευρωπαίους στην καταγωγή, το Brexit στηρίχτηκε στην φοβία για τους ανατολικοευρωπαίους εργάτες που “παίρνουν τις δουλειές από τους Άγγλους”).

Το πρόβλημα είναι ότι οι πολίτες μαζί με τα νερά πετούν και το μωρό. Τα προβλήματα που ανέκυψαν στην ουσιαστική λειτουργία της Δημοκρατίας δεν επιλυονται με την σταδιακή αποδυνάμωση της και την μετατροπή της σε μια σκια δημοκρατικότητας που μόλις καλύπτει το τέρας του αυταρχισμού. Επίσης, ο λαϊκισμός της νέας ακροδεξιάς είναι ψευδώνυμος. Ισχυρά κεφαλαιακά μπλόκ συντάσσονται μαζί της και επιβάλλουν τις πραγματικά κρίσιμες αποφάσεις της.

Δεν υπάρχει λοιπόν κανένα περιθώριο ανοχής στην εθνικιστική ακροδεξιά με τις διάφορες ανά τον κόσμο εκφάνσεις της. Άλλωστε, η ισχυρή παρουσία τέτοιων κυβερνήσεων και καθεστώτων στην σημερινή συγκυρία δεν σημαίνει ότι ελέγχουν την διεθνή σκηνή, γιατί από τη φύση τους είναι εχθρικά το ένα προς το άλλο. Ο μεγάλος κίνδυνος δεν είναι οι αυταρχικές δυνάμεις στον πλανήτη να συμμαχήσουν και να επιβάλλουν την θέληση τους παντού αλλά να οξύνουν τις μεταξύ τους αντιθέσεις σε γενικευμένο εμπορικό – οικονομικό πόλεμο ή ακόμη χειρότερα.

Υπάρχει λοιπόν, με τις αντιθέσεις να γενικεύονται και τους πολίτες έστω και αργά αργά να απογοητεύονται από τον ακροδεξιό εθνικισμό και λαϊκισμό, ανάγκη και δυνατότητα διεθνούς αντεπίθεσης της δημοκρατίας και του προοδευτικού στρατοπέδου. Προκύπτει ως πραγματική κίνηση παντού, από το εσωτερικό των ΗΠΑ μέχρι την Λατινική Αμερική.  Στα δικά μας, προφανές πεδίο αυτής της μάχης είναι η ΕΕ και η σύγκρουση διεξάγεται ήδη σε κάθε κράτος-μέλος, υπακούοντας βέβαια στις εθνικές ιδιαιτερότητες. Χρειάζεται όμως ένα ενοποιητικό “κόκκινο νήμα” που θα συνδέσει το δημοκρατικό και προοδευτικό στρατόπεδο σε όλη την ΕΕ, ίσως που θα επιτρέψει και την αναστροφή του καταστροφικού Brexit. Με ιστορικούς όρους χρειάζεται κάτι αντίστοιχο του New Deal  που συγκρότησε ο Ρούζβελτ στις ΗΠΑ μετά την μεγάλη κρίση, συνδυάζοντας έναν αρκετά αριστερό κεϋνσιανισμό με την αποφασιστικότητα της υπεράσπισης της δημοκρατίας απέναντι στην ακροδεξιά. Τα εργαλεία θα είναι σίγουρα διαφορετικά και η σύγχρονη αριστερά έχει πολλά να πει εδώ (όπως τον αριστερό φεντεραλισμό), το μέγεθος όμως του ιστορικού εγχειρήματος πρέπει να είναι ανάλογο και σε άμεση επικοινωνία τουλάχιστον με τις προοδευτικές δυνάμεις στις ΗΠΑ που επιδιώκουν για το 2020 ακριβώς το ίδιο. 
Τίποτε λιγότερο δεν είναι αρκετό.


metasximatismos.gr