Η ΓΕΩΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΥΓΚΥΡΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ


του Λευτέρη Στουκογεώργου

Η τρέχουσα ιστορική περίοδος χαρακτηρίζεται από έντονες ανισορροπίες και οξυμένες  ανισότητες. Οκτώ χρόνια από την έναρξη της κρίσης η παγκόσμια ανάκαμψη παραμένει στόχος ανεκπλήρωτος. Παρά την μείωση χρέους και την απομόχλευση όλες οι μεγάλες οικονομίες έχουν ψηλότερα επίπεδα δανεισμού κατά 17% σε σχέση με το 2007.Η κρίση υπερσυσσώρευσης και η πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους διευρύνονται. Δεν είναι ξεκάθαρο αν πρόκειται για μια περίοδο ήπιας ύφεσης στο διηνεκές (secular stagnation) ή για το τέλος του τρέχοντος υφεσιακού οικονομικού κύκλου. Το σίγουρο είναι ότι υπάρχει σύγκρουση από αντίρροπες δυνάμεις και η κάθε πλευρά προσπαθεί να επικρατήσει το δικό της σενάριο .
Σε γεωοικονομικό επίπεδο σε πλήρη εξέλιξη βρίσκεται  ο νέος παγκόσμιος νομισματικός πόλεμος. Νέος γιατί δεν είναι της κλασσικής μορφής των ανταγωνιστικών υποτιμήσεων και του πολέμου των ισοτιμιών αλλά αφορά την βαθειά αντιπαράθεση διαφορετικών προσεγγίσεων που περιστρέφονται γύρω από τον ιστορικό ρόλο του δολαρίου ως παγκόσμιο αποθεματικό νόμισμα για τις Κεντρικές Τράπεζες και το διεθνές εμπόριο. Η αμφισβήτηση του ρόλου του δολαρίου ενέχει τον κίνδυνο , για τις ΗΠΑ, της απώλειας του κυρίαρχου ρόλου στο διεθνές οικονομικό σύστημα. Για πρώτη φορά  εμφανίζεται η αναπτυξιακή τράπεζα των BRICS (AIIB) σαν ανταγωνιστής του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας . Περαιτέρω Κίνα και Ρωσία είναι έτοιμες να δημιουργήσουν το δικό τους τραπεζικό σύστημα πληρωμών (SWIFT) το οποίο θα είναι εκτός ελέγχου των ΗΠΑ. H μαζική συσσώρευση φυσικού χρυσού από τις Κεντρικές τράπεζες των ισχυρών κρατών (Γερμανία, Ρωσία, Κίνα, Ινδία) υποδηλώνει την τάση αλλαγών στο διεθνές νομισματικό στερέωμα. Το αδιέξοδο της συνεχιζόμενης κρίσης επιταχύνει τις διαδικασίες των υφιστάμενων τομών.
Το Status Quo του συστήματος και οι mainstream αναλύσεις βρίσκονται χωρίς κεντρική  αφήγηση. Η πτώση των αποδόσεων στα παράγωγα δείχνει τα όρια του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού. Η έλλειψη παραγωγικών πυλώνων  για την δημιουργία νέων Ponzi schemes (φούσκες) απαιτεί νέα αφήγηση για την διευρυμένη αναπαραγωγή του συστήματος. Το μεγαλύτερο πρόβλημα τίθεται από την φούσκα των ομολόγων (από 80 τρις το 2008 στα 100 τρις το 2014). Η αγορά των παραγώγων, που χρησιμοποιεί ως εγγυήσεις την φούσκα των ομολόγων, βρίσκεται στα 555 τρίς ! Η αγορά παραγώγων χρησιμοποιείται από τις κυβερνήσεις και τους πολυεθνικούς ομίλους είτε για να κρύψουν ζημιές ή  κέρδη από τους ισολογισμούς τους είτε για την χειραγώγηση αγορών και κρατών, Μόνο τα ομόλογα των πολυεθνικών αυξήθηκαν στην 7ετία της κρίσης κατά 100% (από 3,5 τρις στα 7 τρις).
Η κρίση λοιπόν άρχισε από τον χρηματοπιστωτικό τομέα,  μεταφέρθηκε σε όλες τις σφαίρες του ιδιωτικού και δημόσιου και κατέληξε στην καρδιά του καπιταλισμού: στις Κεντρικές Τράπεζες! Οι οποίες όμως δεν φαίνεται να έχουν καμία στρατηγική εξόδου από τη δεδομένη κρίση. Η δε μόχλευση τους δείχνει και το ύψος του προβλήματος τους. Η μόχλευση της FED είναι 78:1 και της ΕΚΤ 26:1  όταν η Λήμαν Μπράδερς χρεοκόπησε με μόχλευση 30:1. Όπως φάνηκε και στη σύνοδο των Κεντρικών Τραπεζών (G30) τα προγράμματα «αγοράς χρόνου για τις κυβερνήσεις» φτάνουν στο τέλος τους μάλλον αποτυχημένα.
Η έκθεση της Goldman Sachs αναζωπυρώνει σενάρια ενός τρίτου κύματος της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης που δεν θα αφορά όμως τράπεζες αλλά κράτη. Οι βασικές αιτίες είναι η αποδυνάμωση των αναδυόμενων αγορών (Ε.Μ), οι χαμηλές τιμές των εμπορευμάτων και το ενδεχόμενο αύξησης των επιτοκίων στις ΗΠΑ.Η τελευταία θα προκαλούσε τεράστιες εισροές κεφαλαίων στις ΗΠΑ κύρια από Κίνα και αναδυόμενες οικονομίες.
 Δεν είναι τυχαίο ότι υπάρχουν αυξημένες πιθανότητες για παγκόσμια ύφεση το 2016. Αν αυτό συμβεί τότε θα είναι καταστροφικό για όλα τα μακροοικονομικά μεγέθη και ειδικά για την απασχόληση και την ανισότητα. Τα αρνητικά οικονομικά αποτελέσματα των BRICS, η αποδυνάμωση των αναδυομένων, η στασιμότητα των ανεπτυγμένων, η διατήρηση της πτωτικής τάσης των συναλλαγματικών αποθεμάτων στην Κίνα σε συνδυασμό με τις μακροχρόνιες ανισορροπίες της οικονομίας της και η τάση επιβράδυνσης στις ΗΠΑ συνθέτουν το κοκτέιλ της ύφεσης.
Μετά από 3 προγράμματα ποσοτικής χαλάρωσης  στις ΗΠΑ  η ανισότητα έχει χτυπήσει κόκκινο αφού ουδέποτε έφτασαν δολάρια στον παραγωγικό ιστό της κοινωνίας  αλλά ανακυκλώθηκαν στο χρηματοπιστωτικό παιχνίδι ανεβάζοντας τα χρηματιστήρια στα ύψη ενώ η πραγματική οικονομία απλά επιβιώνει. Η κρισιμότητα της κατάστασης αποτυπώνεται ακόμα και στις προτάσεις των πολιτικών. Οι τρείς δημοκρατικοί υποψήφιοι συμφωνούν σε ευρείες αλλαγές στον χρηματοπιστωτικό τομέα καθώς αναβιώνει η συζήτηση για την επαναφορά του νόμου Glass-Steagall περί διαχωρισμού εμπορικών και επενδυτικών τραπεζών και συνεπώς για τον έλεγχο δημιουργίας χρήματος (FIAT MONEY). Αρκετοί πλέον οικονομολόγοι προτείνουν αναδιανεμητικά εισοδηματικά μέτρα για την αύξηση των μισθών και της απασχόλησης μέσω προοδευτικής φορολογικής πολιτικής και δημόσιων προγραμμάτων απασχόλησης όπως το ’30 προκειμένου να υπάρξει ανάπτυξη.
Στην Κίνα πάλι, που ασθμαίνει να κρατήσει υψηλά επίπεδα ανάπτυξης, το συνολικό χρέος της έχει φθάσει στο 250% (δημόσιο χρέος 60%, εταιρικό 160% και 30% χρέος ακινήτων)  ενώ το Shanghai effect επιβεβαιώνει την κρίση εμπιστοσύνης στην οικονομία της. Η μείωση του ρυθμού ανάπτυξης της οικονομίας της αποκλείει το σενάριο να ηγηθεί της παγκόσμιας ανάπτυξης. Περαιτέρω το νόμισμα της (γιουάν )δεν είναι ακόμα σε θέση να υποκαταστήσει ακόμα το δολάριο ως κυρίαρχο νόμισμα.
Τον Δεκέμβριο λήγει το δυτικό εμπάργκο προς τη Ρωσία. Με βάση το Sergey Glazyevs Plan, όπως προτάθηκε στο ρώσικο συμβούλιο ασφαλείας για το άμεσο οικονομικό μέλλον της Ρωσίας, στην περίπτωση συνέχισης του εμπάργκο θα μπορούσε να ενεργοποιηθεί το σενάριο πτώχευσης έναντι των μεγάλων δυτικών τραπεζών που έχουν δανείσει τις εταιρίες των ρώσων ολιγαρχών. Το ποσό αυτών των δανείων ξεπερνάει το 1 τρις USD. Αυτό γιατί οι ρώσικες εταιρίες δανείσθηκαν με χαμηλό επιτόκιο στο εξωτερικό ενώ απολάμβαναν μεγάλα επιτόκια στο εσωτερικό. Η πιθανότητα και μόνο πραγμάτωσης του σεναρίου ανοίγει διάπλατα τον ασκό του Αιόλου.
Η Ε.Ε. βρίσκεται ακόμα στον καθοδικό σπειροειδή κύκλο της ύφεσης αφού η ανελαστικότητα της λιτότητας της PAX GERMANICA δεν αφήνει περιθώρια ανάπτυξης. Η ευρωζώνη πλήττεται από έντονες αποπληθωριστικές πιέσεις είτε αφορούν την ζήτηση (παραγωγή, απασχόληση) είτε το κόστος παραγωγής (τιμές πετρελαίου και πρώτων υλών) με τις προσδοκίες να μην είναι οι καλύτερες. Η γερμανική εμμονή στο  πληθωριστικό στόχο του 2% ( που ευνοεί μόνο την Γερμανία) δεν προδικάζει τίποτε θετικό. Όσο όμως δυσμενέστερα θα είναι τα στοιχεία για την ΕΖ τόσο ταχύτερα η σύνοδος της ΕΚΤ θα ανακοινώσει την επέκταση της ποσοτικής χαλάρωσης , ένα νέο Quantitative Easing. Αν το νέο πρόγραμμα κατευθυνθεί σε τραπεζικά , εταιρικά ομόλογα και ενισχύσει την παραγωγική διαδικασία στη βάση της τότε μπορεί να γίνει η βάση για την ανάπτυξη της ΕΖ. Σε ένα δημοκρατικότερο ευρωπαικό καθεστώς θα μπορούσε επίσης ο Draghi να τυπώσει περισσότερο χρήμα διαχέοντας το κατευθείαν στους τραπεζικούς λογαριασμούς των πολιτών. Ένα μικρό μέρος του θα αποταμιευόταν αλλά το υπόλοιπο θα ξοδευόταν ειδικά των χαμηλών και μεσαίων  στρωμάτων. Επίσης θα μπορούσε η ΕΚΤ να αγοράσει perpetual bonds της ΕΤΕπ για να συμμετάσχει σε χρηματοδοτήσεις δημόσιων επενδύσεων  κοινωνικού χαρακτήρα(π.χ. σχολικά κτίρια και υποδομές). Τρόποι για ανάπτυξη υπάρχουν, πολιτική βούληση δεν φαίνεται να υπάρχει.
Λευτέρης Στουκογιώργος
4 Νοεμβρίου 2015

Η γερμανική οικονομία βρίσκεται σε καθεστώς σχεδόν πλήρους απασχόλησης αλλά με πολύ χαμηλό ρυθμό ανάπτυξης που σημαίνει οριακή αύξηση της παραγωγικότητας παρά την  πραγματική μισθολογική καθήλωση στο 2000. Η επιβράδυνση της Κίνας (ο βασικός εταίρος του εξαγωγικού της έργου) και των αναδυόμενων, η φούσκα της Σαγκάης, το μέγα σκάνδαλο της VW, η ανακίνηση των προβλημάτων της Deutsche Bank (μόνο στα παράγωγα έχει έκθεση 55 τρίς), οι προβληματικές περιφέρειες της,o διεθνής εμπορικός πόλεμος, το μεταναστευτικό και η ευρωπαϊκή αμφισβήτηση του γερμανικού μοντέλου δείχνουν  τα όρια της γερμανικής υπεροχής. Το σίγουρο είναι ότι όσο θα μικραίνει η γερμανική ευρώπη τόσο θα αυξάνει η αντίσταση στη συμμετοχή της στην ΕΖ δεδομένου ότι η Γερμανία είναι ο ΜΟΝΟΣ κερδισμένος από την κρίση εις βάρος των υπόλοιπων κρατών μελών (beggar thy neighbor policy).

Από τα παραπάνω στοιχεία συνάγεται ότι στο πολιτικό πεδίο θα υπάρξουν κύρια δύο στρατηγικές επιλογές. Η πρώτη που αφορά την ήπια μακροχρόνια ύφεση για να επικρατήσει έχει ως προϋπόθεση μια  μορφή απολυταρχικού καπιταλισμού με νεοφεουδαρχικές δομές. Απαιτεί μείωση της κυριαρχίας των κρατών υπέρ των πολυεθνικών, μείωση της δημοκρατίας, αύξηση των ιδεολογικών και κατασταλτικών μηχανισμών του κράτους, ενεργή κοινωνία του 1/3 με τα υπόλοιπα 2/3 στα όρια της επιβίωσης ή της περιθωριοποίησης. Η δεύτερη αφορά την διεύρυνση της δημοκρατίας, την αύξηση της ζήτησης ,των μισθών και της απασχόλησης, την εισαγωγή της πράσινης ανάπτυξης, την αλλαγή του τρόπου παραγωγής και κατά συνέπεια ριζικές αλλαγές στις παραγωγικές σχέσεις. Η εμβάθυνση των διαδικτυακών δομών σε όλες τις μορφές παραγωγής θα διευκολύνει την επιτάχυνση των παραπάνω αλλαγών. Η αριστερά καλείται να συνεισφέρει στο σχέδιο αυτό και το ειδικό βάρος της θα είναι καθοριστικό. Όπως συμβαίνει σε όλες τις ιστορικές περιόδους που χαρακτηρίζονται από τομές είναι πιθανόν τα δύο σενάρια να συνυπάρξουν μαζί με το υπάρχον σύστημα που πεθαίνει έως ότου η σύγκρουση φέρει τις νέες συνθέσεις.